بازار موبایل و تجهیزات دیجیتال در ایران تنها به میزان تقاضای مصرفکنندگان و نرخ ارز وابسته نیست. پشت هر گوشی، لپتاپ، تبلت، قطعه الکترونیکی یا تجهیزات شبکه که وارد بازار میشود، زنجیرهای از تولید، خرید، حملونقل بینالمللی، ترخیص و توزیع قرار دارد؛ زنجیرهای که بخش مهمی از آن به مسیرهای تجاری منطقه و شرایط حملونقل وابسته است.
در شرایط عادی، تغییر مسیر یک محموله یا چند روز تأخیر در حمل شاید اثر محسوسی بر بازار نداشته باشد، اما زمانی که اختلالات منطقهای طولانی شود، تأثیر آن میتواند از افزایش هزینه حمل به کاهش موجودی و تغییر زمان ورود کالا برسد.
این موضوع برای ایران اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا بخش قابل توجهی از تجهیزات الکترونیکی مورد استفاده در بازار کشور از خارج تأمین میشود و چین نیز یکی از مهمترین مراکز تولید و تأمین محصولات الکترونیکی جهان است.
واردات موبایل در ایران کاهش یافته است
تازهترین آمار تجارت خارجی ایران نشان میدهد بازار موبایل پیش از آنکه با اثرات کامل بحران حملونقل مواجه شود، با کاهش قابل توجه واردات روبهرو بوده است.
بر اساس اظهارات فرود عسگری، رئیس کل گمرک ایران، در پنج ماه نخست سال ۱۴۰۵ حدود یک میلیون دستگاه تلفن همراه وارد کشور شده است؛ این در حالی است که در پنج ماه نخست سال قبل حدود ۳ میلیون و ۱۶۰ هزار دستگاه موبایل وارد ایران شده بود. ارزش واردات موبایل نیز در این مدت حدود ۷۰ درصد کاهش داشته است.
این کاهش را نمیتوان صرفاً به بحران منطقهای نسبت داد. سیاستهای ارزی و اولویتبندی واردات نیز در این روند نقش داشتهاند و طبق توضیحات گمرک، در سال جاری تأمین کالاهای دارای اولویت ارزی در سیاست وارداتی کشور اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
با این حال، شرایط جدید حملونقل میتواند یک لایه دیگر به مشکلات تأمین موبایل و تجهیزات دیجیتال اضافه کند.
موبایل چگونه از کارخانه به بازار ایران میرسد؟
برای درک تأثیر بحران منطقهای بر بازار فناوری، باید مسیر یک گوشی یا تجهیزات دیجیتال را از نقطه تولید تا فروشگاه دنبال کرد.
یک محموله ممکن است در چین تولید شود، توسط واردکننده خریداری شود، در یکی از بنادر یا پایانههای حمل چین قرار بگیرد و سپس از طریق مسیر دریایی، هوایی یا ترکیبی از چند روش حمل به ایران برسد.
پس از ورود نیز فرآیندهایی مانند ترخیص گمرکی، انجام الزامات قانونی، انتقال به انبار و در مورد موبایل، فرآیندهای مرتبط با رجیستری و عرضه به بازار انجام میشود.
بنابراین اگر یکی از حلقههای این زنجیره دچار اختلال شود، زمان رسیدن کالا به بازار نیز ممکن است تغییر کند.
چرا چین برای بازار تجهیزات دیجیتال ایران اهمیت دارد؟
چین یکی از مهمترین مراکز تولید جهانی محصولات الکترونیکی است. از گوشی و لپتاپ گرفته تا قطعات الکترونیکی، تجهیزات شبکه، لوازم جانبی و بسیاری از کالاهای دیجیتال، بخش مهمی از زنجیره تولید جهانی با کارخانهها و تأمینکنندگان چینی ارتباط دارد.
برای واردکننده ایرانی، انتخاب روش حمل از چین به عواملی مانند وزن و حجم کالا، ارزش محموله، فوریت تحویل و شرایط مسیر بستگی دارد.
برای محمولههای کوچکتر یا کالاهایی که باید سریعتر به مقصد برسند، حمل هوایی اهمیت بیشتری پیدا میکند. در مقابل، کالاهای حجیمتر و محمولههایی که زمان تحویل آنها انعطافپذیرتر است، میتوانند از حمل دریایی استفاده کنند.
به همین دلیل، فریت بار چین میتواند برای برخی محمولهها و کالاهایی که نیاز به ارسال جداگانه و مدیریتشده دارند، یکی از گزینههای حمل باشد؛ البته انتخاب روش مناسب باید بر اساس نوع کالا و شرایط واقعی مسیر انجام شود.
اختلال در تنگه هرمز چه ارتباطی با موبایل دارد؟
در نگاه اول ممکن است کاهش تردد کشتیها در تنگه هرمز ارتباط مستقیمی با بازار موبایل نداشته باشد، اما بخش مهمی از زنجیره تجارت بینالمللی به مسیرهای دریایی وابسته است.
در روز چهارشنبه ۱۷ سپتامبر، دادههای اولیه رهگیری کشتیها تنها سه عبور تجاری از تنگه هرمز را نشان میداد؛ رقمی که بسیار پایینتر از میانگین حدود ۱۷ عبور روزانه در ۱۰ روز قبل بود. همزمان، تردد در بابالمندب نیز کاهش یافته است. البته این آمار به دلیل خاموش شدن AIS برخی شناورها ممکن است تمام ترددها را ثبت نکرده باشد.
چنین وضعیتی برای بازار کالاهای دیجیتال اهمیت دارد، زیرا کاهش ظرفیت یا افزایش ریسک یک مسیر دریایی میتواند باعث تغییر برنامه حرکت کشتیها، افزایش زمان حمل، افزایش هزینه بیمه و در برخی موارد انتقال بخشی از محمولهها به مسیرهای دیگر شود.
دبی؛ یک حلقه مهم در تجارت کالاهای دیجیتال
دبی سالهاست که یکی از مراکز مهم تجاری و لجستیکی منطقه محسوب میشود و بخشی از کالاهای دیجیتال مورد استفاده در بازارهای منطقه از مسیر امارات جابهجا میشوند.
در شرایط عادی، حمل دریایی میتواند برای انتقال محمولههای بزرگ از چین و سایر مراکز تولید به منطقه مورد استفاده قرار گیرد. اما وقتی وضعیت مسیرهای دریایی دچار تغییر میشود، هزینه و زمان رسیدن محموله نیز میتواند تغییر کند.
به همین دلیل، حمل دریایی دبی را نمیتوان فقط بهعنوان یک مسیر ساده از نقطه A به نقطه B در نظر گرفت. وضعیت بندر، مسیر دریایی، هزینه سوخت، بیمه، ظرفیت کشتی و شرایط ترانزیت همگی میتوانند بر زمان و هزینه نهایی اثر بگذارند.
برای واردکننده تجهیزات دیجیتال، این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا حتی اگر قیمت خرید گوشی یا لپتاپ در مبدأ ثابت بماند، افزایش هزینه لجستیک میتواند قیمت تمامشده محموله را تغییر دهد.
آیا حمل هوایی میتواند جایگزین دریا شود؟
در برخی موارد بله، اما نه برای همه کالاها.
حمل هوایی سرعت بالاتری دارد، اما هزینه آن نیز معمولاً بیشتر است. به همین دلیل استفاده از این روش برای کالاهای ارزانقیمت و حجیم همیشه توجیه اقتصادی ندارد.
در مقابل، برای گوشیهای هوشمند، پردازندهها، قطعات حساس، تجهیزات تخصصی یا کالاهایی که کمبود آنها میتواند باعث از دست رفتن فروش شود، سرعت ممکن است ارزش بیشتری پیدا کند.
اگر یک واردکننده بداند تأخیر چند هفتهای یک محموله میتواند باعث خالی شدن موجودی یک مدل خاص در بازار شود، ممکن است بخشی از محموله را به حمل سریعتر منتقل کند.
در واقع، بحران میتواند ترکیب روشهای حمل را تغییر دهد؛ به این معنا که بخشی از کالا همچنان دریایی وارد شود و محمولههای فوریتر از طریق هوایی جابهجا شوند.
مسیر زمینی عراق چه نقشی میتواند داشته باشد؟
مسیرهای زمینی نیز در شرایطی که حمل دریایی با محدودیت مواجه است، اهمیت بیشتری پیدا میکنند؛ بهخصوص برای تجارت منطقهای.
عراق به دلیل موقعیت جغرافیایی خود میتواند یکی از مسیرهای زمینی مورد توجه برای جابهجایی بخشی از کالا میان ایران و بازارهای منطقه باشد. شبکه حمل جادهای میان چین، آسیای مرکزی، ایران و عراق نیز در سالهای اخیر توسعه پیدا کرده و شرکتهای لجستیکی مسیرهای کامیونی میان چین و عراق را ارائه کردهاند.
البته حمل زمینی نیز محدودیتهای خود را دارد. ظرفیت کامیون، شرایط مرز، تشریفات گمرکی، وضعیت جادهها و زمان عبور از پایانههای مرزی همگی در سرعت رسیدن محموله نقش دارند.
برای همین، حمل زمینی عراق میتواند بخشی از یک شبکه چندمسیره باشد، نه جایگزینی کامل برای حمل دریایی.
بحران منطقهای چگونه قیمت موبایل را تحت تأثیر قرار میدهد؟
یکی از مهمترین پرسشهای مصرفکنندگان این است که آیا اختلال در حملونقل باعث گرانتر شدن موبایل خواهد شد؟
پاسخ را نمیتوان به یک عامل محدود کرد.
قیمت موبایل در ایران تحت تأثیر نرخ ارز، قیمت جهانی دستگاه، حقوق ورودی و هزینههای گمرکی، سیاست واردات، میزان عرضه، تقاضای بازار و هزینههای توزیع قرار دارد.
هزینه حمل نیز یکی دیگر از همین عوامل است.
اگر هزینه حمل یک محموله افزایش پیدا کند، این افزایش در ابتدا روی هزینه تمامشده واردکننده اثر میگذارد. اگر این روند ادامه پیدا کند و سایر شرایط نیز ثابت بماند، ممکن است بخشی از هزینه اضافی به قیمت فروش منتقل شود.
اما نمیتوان گفت هر افزایش قیمت موبایل ناشی از بحران منطقهای است؛ بهخصوص در شرایطی که آمار رسمی گمرک از کاهش قابل توجه واردات موبایل در پنج ماه نخست سال خبر میدهد.
کاهش واردات چه اثری بر موجودی بازار دارد؟
یکی از پیامدهای مهم کاهش واردات میتواند تغییر موجودی فروشگاهها و تنوع مدلهای قابل عرضه باشد.
اگر ورود کالا کاهش پیدا کند، واردکنندگان ممکن است موجودی قبلی خود را برای مدت بیشتری نگه دارند. در چنین شرایطی، عرضه برخی مدلها ممکن است محدود شود و قیمت آنها نیز بیشتر تحت تأثیر عرضه و تقاضا قرار گیرد.
برای تجهیزات دیگری مانند لپتاپ، تبلت، کارت گرافیک، تجهیزات شبکه و قطعات کامپیوتری نیز شرایط مشابهی میتواند اتفاق بیفتد؛ البته شدت اثر برای هر گروه کالایی به میزان وابستگی آن به واردات، حجم تقاضا و امکان جایگزینی بستگی دارد.
شرکتهای فناوری چگونه ریسک زنجیره تأمین را مدیریت میکنند؟
در شرایط عادی ممکن است انتخاب یک مسیر حمل مشخص برای یک شرکت اقتصادیترین گزینه باشد. اما در زمان بحران، مفهوم «کمهزینهترین مسیر» جای خود را تا حدی به «قابلاعتمادترین ترکیب مسیرها» میدهد.
شرکتها میتوانند بخشی از کالا را از مسیر دریایی، بخشی را از طریق حمل هوایی و برای برخی مقاصد از مسیر زمینی منتقل کنند.
همچنین ایجاد موجودی احتیاطی میتواند به کاهش ریسک کمبود کالا کمک کند؛ هرچند نگهداری موجودی بیشتر به سرمایه در گردش بالاتری نیاز دارد.
برای کالاهای دیجیتال، مدیریت موجودی اهمیت مضاعفی دارد، زیرا فناوری با سرعت زیادی تغییر میکند. نگهداری بیش از اندازه یک مدل قدیمی میتواند در نهایت به کاهش ارزش آن منجر شود.
آیا بازار موبایل ایران با کمبود مواجه خواهد شد؟
فعلاً نمیتوان بر اساس شرایط فعلی چنین نتیجه قطعیای گرفت.
آمار پنجماهه واردات نشاندهنده کاهش جدی ورود موبایل است، اما بازار تنها از واردات یک دوره کوتاهمدت تأمین نمیشود. موجودی قبلی، حجم کالا در مسیر، سیاست واردکنندگان و تغییرات ثبت سفارش نیز در میزان عرضه نقش دارند.
از سوی دیگر، ادامهدار شدن اختلال در مسیرهای دریایی میتواند ریسک بیشتری برای محمولههای جدید ایجاد کند.
در نتیجه، اگر محدودیتهای منطقهای کوتاهمدت باشند، اثر آنها ممکن است بیشتر در افزایش هزینه و تأخیر برخی محمولهها دیده شود؛ اما اگر برای مدت طولانی ادامه پیدا کنند، احتمال تأثیرگذاری بیشتر بر موجودی و قیمت تمامشده تجهیزات دیجیتال افزایش خواهد یافت.
آینده زنجیره تأمین موبایل چندمسیره خواهد بود؟
یکی از مهمترین تغییراتی که بحرانهای حملونقلی میتوانند ایجاد کنند، حرکت از یک مسیر ثابت به سمت زنجیره تأمین چندمسیره است.
برای مثال، واردکننده ممکن است برای کالاهای حجیم از حمل دریایی استفاده کند، برای محصولات فوری سراغ حمل هوایی برود و برای بخشی از تجارت منطقهای از مسیر زمینی استفاده کند.
این تغییر الزاماً به معنای حذف حمل دریایی نیست. حمل دریایی همچنان برای محمولههای بزرگ و تجاری اهمیت بالایی دارد، اما شرکتها ممکن است دیگر تمام زنجیره تأمین خود را به یک مسیر وابسته نکنند.
این رویکرد برای بازار فناوری اهمیت زیادی دارد؛ زیرا موبایل و تجهیزات دیجیتال معمولاً چرخه عرضه کوتاهی دارند و تأخیر طولانی در ورود یک محصول میتواند باعث از دست رفتن بخشی از فرصت فروش شود.
بحران منطقهای؛ تهدیدی برای واردات یا محرکی برای تغییر مسیر؟
بحرانهای منطقهای میتوانند در کوتاهمدت هزینه و پیچیدگی زنجیره تأمین تجهیزات دیجیتال را افزایش دهند، اما همزمان شرکتها را به سمت استفاده از مسیرها و روشهای حمل متنوعتر سوق میدهند.
در حال حاضر، کاهش تردد کشتیها در تنگه هرمز و بابالمندب یکی از مهمترین نشانههای تغییر شرایط حملونقل منطقهای است. در کنار آن، کاهش واردات موبایل در ایران نشان میدهد بازار فناوری همزمان با چند مسئله مختلف روبهرو است و نمیتوان تمام تغییرات بازار را به یک عامل نسبت داد.
اگر محدودیتهای منطقهای ادامه پیدا کند، احتمالاً مسیر تأمین کالا برای واردکنندگان اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد. چین همچنان یکی از مراکز اصلی تأمین تجهیزات دیجیتال خواهد بود، اما نحوه انتقال کالا از مبدأ تا بازار ایران ممکن است بیش از گذشته به ترکیبی از حمل هوایی، دریایی و زمینی وابسته شود.
در نهایت، برای مصرفکننده این تغییرات ممکن است در سه نقطه بیشتر دیده شود: زمان ورود محصولات جدید، میزان موجودی بازار و هزینه نهایی کالا. اما اینکه این تغییرات به افزایش قیمت یا کمبود منجر شوند، به مجموعهای از عوامل داخلی و خارجی بستگی خواهد داشت.
