همزمان با روز جهانی مغز و تشدید رقابت بر سر تصاحب بازار عظیم فناوریهای عصبی، ایران با اجرای پروژه بلندپروازانه مغز مصنوعی رایانا گام به عرصهای گذاشته که در آن تراشههای سیلیکونی جای خود را به سلولهای زنده مغز میدهند. این پروژه ۳۰ میلیارد تومانی که در فاز تحقیقاتی به سر میبرد، تلاشی است برای سهیم شدن در بازاری که پیشبینی میشود ارزش آن تا سال ۲۰۳۰ به ۵۰ تا ۷۲ میلیارد دلار برسد.
مغز مصنوعی رایانا چگونه تعریف جدیدی از پردازش اطلاعات ارائه میدهد؟
پروژه مغز مصنوعی رایانا که با حمایت معاونت علمی ریاست جمهوری کلید خورده، اساساً با هر کامپیوتر متعارفی تفاوت دارد. در این فناوری موسوم به رایانش عصبی زنده، خبری از تراشههای سیلیکونی و مدارهای صفر و یکی نیست. در عوض، پژوهشگران سلولهای عصبی واقعی را در محیط آزمایشگاهی کشت میدهند و پس از تشکیل شبکههای پیچیده زیستی، این شبکهها را به سیستمهای دیجیتال متصل میکنند. این رویکرد، الگوبرداری مستقیم از ساختار فوقالعاده کممصرف و پیچیده مغز انسان است. شبکههای عصبی زنده برخلاف الگوریتمهای متعارف، قابلیت یادگیری زیستی و واکنش هدفمند به محرکهای بیرونی را دارند. با این حال، پروژه مغز مصنوعی رایانا با چالشهای بزرگی چون پایداری سلولها در خارج از بدن، کنترلپذیری دقیق رفتار شبکهها و ملاحظات اخلاقی پیچیده نیز روبروست که تیم تحقیقاتی را به حل آنها مصمم کرده است.
بودجه ۳۰ میلیارد تومانی مغز مصنوعی رایانا چه چشماندازی را دنبال میکند؟
اختصاص اعتبار ۳۰ میلیارد تومانی به پروژه مغز مصنوعی رایانا در فاز تحقیقاتی، نشاندهنده عزم جدی برای حضور در یک رقابت جهانی است. این سرمایهگذاری در حالی صورت میگیرد که اقتصاد دیجیتال بر پایه علوم اعصاب، به یکی از جذابترین میدانهای آینده بدل شده است. هدف از این پروژه، تنها اثبات یک مفهوم علمی نیست؛ برنامهریزان آن میخواهند زیرساختهای لازم برای ورود به باشگاه کشورهای صاحب فناوری در حوزه تراشههای عصبی و ایمپلنتهای مغزی را پایهریزی کنند. همان باشگاهی که اکنون شرکتهای بزرگی چون نورالینک ایلان ماسک و سینکرون در آن پیشتاز هستند.
فاصله ایران با پیشروها و تلاش برای تکمیل زنجیره بومی
اگرچه پروژه مغز مصنوعی رایانا یک جهش مفهومی بزرگ به شمار میرود، اما تصویر بزرگتر نشان میدهد که شکاف فناورانه با کشورهای پیشرو همچنان عمیق است. ایران در حالی پا به عرصه ایمپلنتهای مغزی میگذارد که دو دهه تجربه موفق در بومیسازی تجهیزات علوم اعصاب، از دستگاههای ثبت سیگنالهای مغزی و سامانههای تحریک مغناطیسی گرفته تا اسکلتهای بیرونی برای بیماران آسیب نخاعی را پشت سر دارد. با این حال، عطاءاله پورعباسی، دبیر ستاد توسعه علوم و فناوریهای شناختی، با اشاره به بازار ۲۱.۲ میلیارد دلاری ایمپلنتهای مغزی تا سال ۲۰۳۰ تأکید کرده که تکمیل زنجیره بومی این فناوری حیاتی، دیگر یک انتخاب نیست. برای این منظور، ۱۰ فراخوان پژوهشی منتشر و ۱۸ طرح با حضور ۱۵۶ محقق از ۱۳ دانشگاه برتر کشور تصویب شده است. پروژه مغز مصنوعی رایانا را باید پرچمدار این حرکت ملی دانست که میخواهد فاصله میان توان داخلی و مرزهای جهانی دانش را در این حوزه راهبردی از میان بردارد.
